budownictwo drewniane w Polsce – część 4: szczyty w domach z bali

Cechą charakterystyczną polskiego budownictwa ludowego jest wyodrębnienie bryły dachu domu od zrębu ścian.

W dachach czteropołaciowych, przyczółkowych oraz dwupołaciowych i naczółkowych z daszkami przyzbowymi cień podokapowy wyraźnie podkreśla granicę między dachem i ścianą szczytową budynku. W dachach szczytowych i naczółkowych bez daszka przyzbowego rozgraniczenie zrębu ściany i dachu uzyskuje się najczęściej przez nadwieszenie szczytu nad ścianą szczytową lub oddzielenie go od ściany deską (deszczówką), która osłania styk deskowania szczytu ze zrębem. Szczyty w polskiej architekturze ludowej są najczęściej:

1. trójkątne,
2. trapezowe (w dachach naczółkowych) i odeskowane z wyjątkiem dachów ślegowych i półsochowych. 

    Deskowanie szczytów może być:

• pojedyncze,
•  podwójne.

W deskowaniu pojedynczym złącza desek są przykryte listwami, które górą stykają się z deską zdobioną arkadkowymi wycięciami. Deskowanie podwójne jest wykonane w ten sposób, że deski warstwy wierzchniej, wycinane dołem w ozdobny ornament, zachodzą na poziomą belkę umieszczoną u nasady szczytu. Często belka w domu z bali ta jest także snycersko zdobiona.

Układy deskowania w szczytach były rozmaite. Przybijano deski pionowo, ukośnie, w jodełkę lub w krosno. Czasem dolna część szczytu była odeskowana pionowo, w górnej stosowano układy bardziej urozmaicone. W niektórych regionach pojawiał się motyw wschodzącego słońca. Najbogatsze formy zdobnicze występowały w dachach chałup usytuowanych szczytem równolegle do drogi. Wystrój szczytów uzupełniały rozmaite detale. Wiatrownice, czyli ukośne deski zasłaniające od boku połączenie pokrycia z konstrukcją dachu, ozdobnie profilowano. W niektórych regionach końce wiatrownic przedłużonych poza skrzyżowanie w kalenicy tworzyły śparogi, nieco inne na Kurpiowszczyźnie i na Kaszubach. 
Niekiedy akcentowano kalenicę skromnym pazdurerm* wyciętym z deski, kiedy indziej nad kalenicą osadzano pazdur w formie profilowanego słupka.
Inaczej był osadzony pazdur na Mazurach, uformowany ze słupka rozdzielającego pośrodku ukośne deskowanie szczytu. W celu doświetlenia przestrzeni strychowej wycinano w deskowaniu otwory o wymyślnych kształtach.

    W poszczególnych regionach w domach z drewna występowały charakterystyczne zestawy elementów zdobniczych, na przykład szczyty śląskie wyróżniały się szerokimi deskami i podkalenicowym kozubkiem, gdzie indziej z wąskich desek układano różne ornamenty lub stosowano sterczyny. 

    Niejednokrotnie w celu optycznego przecięcia wysokiego, trójkątnego szczytu i uzyskania korzystniejszych proporcji dzielono go mniej więcej w połowie wysokości małym daszkiem (przystrzeszkiem), na przykład na Podhalu, lub układano odmiennie deskowanie w górnej i dolnej części szczytu, albo nadwieszano górną, trójkątną część szczytu nad dolną (trapezową), co charakteryzuje szczyty chałup kurpiowskich.

* Pazdur — ozdobnie wycięty słupek lub deseczka, stanowiące pionowy akcent na skraju kalenicy dachu.