budownictwo drewniane w Polsce – część 10: karczmy i zajazdy

25.03.2023

Historia karczmy sięga czasów zamierzchłych. Wielokrotnie zmieniała ona swój układ funkcjonalny i formę. Do XVIII w. karczmy budowano wyłącznie z drewna, później wznoszono karczmy murowane, nawiązując jednak układem i formą do ich prototypów drewnianych. Karczmy budowano w każdej niemal większej wsi i miasteczku: liczba ich była znaczna i do dziś zachowały się jeszcze tu i ówdzie przykłady tych obiektów.

karczma w Sławkowie

Karczmy lokalizowano w miejscach, gdzie najłatwiej było o klientów, tj. najczęściej w środku wsi lub w pobliżu kościoła. Czasem lokalizowano karczmę w oddaleniu od wsi, na granicy posiadłości dziedzica i przy traktach komunikacyjnych, aby obsługiwały mieszkańców z większego obszaru oraz podróżnych.

Karczmy budowano w różny sposób, zależnie od tradycji panującej na danym obszarze i od programu użytkowego obiektu. W skromnych założeniach program ten obejmował następujące pomieszczenia: sień, izbę szynkową, pokoik karczmarza i komorę.

W zajazdach (gościńcach), czyli karczmach usytuowanych przy traktach komunikacyjnych i handlowych, program użytkowy był bogatszy, przystosowany do udzielania podróżnym noclegu, a wozom, brykom i koniom schronienia. Gdy nastąpił rozwój komunikacji pocztowej, powstało wiele specjalnych stacji (zajazdów pocztowych), w których dokonywano wymiany koni przy karetach pocztowych, a podróżującym udzielano gościny. W zajazdach obok części karczemnej znajdowały się także pokoje gościnne i stany, czyli stajnie i wozownie. Stan mógł występować jako osobny budynek w podwórzu lub był dobudowany do karczmy i mieścił się z nią pod wspólnym dachem.

Na ziemiach leżących na wschód od Wisły dość rozpowszechniony był typ karczmy o układzie szerokofrontowym, symetrycznym, z podcieniem podłużnym i ze stanem mieszczącym się w przedłużeniu szerokiej, centralnie usytuowanej sieni przejazdowej:

rys: karczma z przejazdem środkowym

Budowano też karczmy z przejazdem skrajnym. Budynek karczmy o układzie dośrodkowym (dwutraktowy, asymetryczny) przylegał do stanu, do którego przejazd prowadził wzdłuż ściany frontowej pod szerokim podcieniem:

rys: karczma z przejazdem skrajnym

Podobne rozwiązanie można zaobserwować w karczmie w Małszewie (woj. warmińsko-mazurskie) przedstawionej na rysunku:

rys: karczma w Małaszewie

Spośród innych zabudowań wsi karczmy wyróżniały się nieco okazalszą formą, bryłą dachu i podcieniami, które występowały w większości obiektów. Istniało nawet porzekadło: „Karczma bez podcienia, człowiek bez sumienia".

Zachowane do dziś przykłady karczem możemy jeszcze spotkać w Zawoi, Jeleśnej, Suchej Beskidzkiej i Sławkowie.

Karczma z Podwilka, przeniesiona na teren Parku Etnograficznego w Zubrzycy Górnej, urzeka nadal piękną formą dachu łamanego, karczma z Poświętnego służy jako plebania na Woli Justowskiej w Krakowie, przy drewnianym kościółku przeniesionym z Komorowic. Niestety, wiele karczem podzieliło los innych obiektów architektury drewnianej i zniknęło z polskiego krajobrazu.

karczma w Jeleśni